Kavânin-i Osmâniyye

Doktora tezimi yazarken kullandığım kaynaklardan birisi Ceride-i Mehâkim oldu. O zamanlar henüz büyük dil modelleri (LLM) piyasada yoktu. Ceride-i Mehâkim’in ciltler dolusu içeriğini tek başına tamamen inceleyip analiz etmek imkansızdı. Bugün sanırım bu yavaş yavaş değişiyor. Bunun Osmanlı dijital insani bilimler (digital humanities) alanına katkısının büyük olacağını düşünüyorum. Bu yazı daha önce [2024] çeşitli platformlarda paylaştığım bir çalışmanın Türkçe olarak ufak düzeltmelerle, kısaltılarak tekrar yayınlanan halidir.

Osmanlı Yargı Atamaları (Ekim 1901-1903) 🗺

[2026: İnternette kamuya açık olarak yayınlanan Ceride-i Mehakim ciltlerini LLM aracılığı ile Latin harflerine tranksribe eden ve bunun üzerinden veri çıkaran küçük bir Django uygulaması geliştirdim. Şuradan ulaşılabilir: GitHub – OttomanMobility]

Uygulama şöyle görünüyor:

Sol tarafta Ceride-i Mehakim’in atamaları içeren ilgili kısmı. Ortada Arap harfleri, sağ tarafta ise latin harfleri ile çıktısı. Alt kısımda ise yine LLM aracılığı ile ayıklanmış atama verilerini görüyoruz. Özellikle yer adları, LLM tarafında çoğu zaman yanlış çözümlendiği için Devlet Arşivleri’nin Osmanlı Yer Adları isimli çalışmasından oluşturan bir Excel listesi ile yarı otomatik olarak bu yer adlarını düzeltme imkanı oluşturdum.

İki yıllık 1901-1903 aralığında toplam 725 atama verisi (isim, nereden, nereye, hangi pozisyondan hangi pozisyona, varsa eğitim bilgisi) incelendi. Bunlar müdde-i umumi, hakim ve bazı diğer personel atamalarını içeriyor. Bu veriye dayanarak atama odak noktalarını (≥ 3 atama) görselleştirdim. Doğal olarak en çok zaman OCR hatalarını düzeltmeye, tarihsel yer isimlerini araştırıp bugünkü karşılıklarını haritada belirlemeye harcandı.

Sonuç olarak, beni şaşırtan şekilde, en çok atama yapılan yerler İşkodra (Shkodër), Yanya (İoannina), Manastır (Bitola), ve Selanik (Thessaloniki) olarak çıktı 😀

Ön Sonuçlar

Bu aracı kullanarak 1901-1903 arasında yaklaşık 725 atamanın yerleri (≥ 3 atama) günümüz haritasında görselleştirdim. Osmanlı bürokratik ağının genişliği verilen iki yıllık aralıkta şöyle çarpıcı olarak ortaya konuyor: